Zabytkowa Osada Fabryczna w Żyrardowie

 

W 1833 r. na terenach wchodzących w skład dóbr Guzowskich (ich właścicielami byli hr. Łubieńscy), w osadzie Ruda Guzowska uruchomiono Fabrykę Wyrobów Lnianych, największy w Królestwie Polskim ośrodek produkcji lniarskiej. Pierwszym dyrektorem technicznym nowopowstałej fabryki był Filip de Girard, francuski wynalazca, od którego nazwiska pochodzi nazwa miasta. W r. 1845 Żyrardów uzyskał połączenie kolejowe dzięki budowie Kolei Warszawsko - Wiedeńskiej. W 1857 r. fabrykę nabyli austriaccy przedsiębiorcy Karol August Dittrich i Karol Teodor Hielle. Od tego momentu nastąpił dynamiczny rozwój fabryki oraz osady fabrycznej, z zapewnieniem pełnej opieki socjalnej. W r. 1883 miał miejsce w Żyrardowie strajk szpularek, pierwszy w Królestwie powszechny strajk. W r. 1900 zakłady zdobyły prestiżową nagrodę Grand Prix na wystawie światowej w Paryżu, a niedługo potem otrzymały tytuł Dostawcy Dworu Jego Cesarskiej Mości. Początek XX w. przynosi dalszą rozbudowę fabryki, m. in. o Nową Przędzalnię, jeden z pierwszych w świecie budynków żelbetowych. W 1916 r. Żyrardów uzyskał prawa miejskie. Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło czasową nacjonalizację fabryki. Wraz z wielkim kryzysem nadszedł również trudny czas dla Żyrardowa. Po II wojnie światowej zakłady żyrardowskie uległy upaństwowieniu. Po transformacji, w 1997 r., zakłady upadły. Od 2004 r. trwa systematyczna i postępująca rewitalizacja osady fabrycznej i zabudowań fabryki, wraz z nadaniem im nowych funkcji.

 

Zabytkowe centrum Żyrardowa stanowi najlepiej zachowaną w skali Europy XIX- wieczną osadę fabryczną. Żyrardów to miasto jednej fabryki, stanowiącej serce miasta. Wyróżnia się w Żyrardowie uporządkowany układ urbanistyczny, który wyznaczają dwie osie. Oś północ-południe, wyznaczona jest przez rzekę Pisię Gągolinę, wykorzystywaną do celów produkcyjnych, oraz dawną drogę z Guzowa do Sochaczewa, która dzieli miasto na część fabryczną oraz część mieszkalną i usługową. Druga, prostopadła oś wyznaczona jest przez kościół Matki Boskiej Pocieszenia oraz centralnie położony pl. Jana Pawła II. Miasto można również podzielić na trzy wyróżniające się części: mieszkalną dla robotników, część fabryczną oraz część urzędniczą i rezydencjonalną dla dyrekcji fabryki, zlokalizowaną pomiędzy dwiema częściami fabryki: Centralą - z olbrzymimi gmachami Starej i Nowej Przędzalni oraz Bielnikiem, połączonych zachowanymi torami kolejowymi. Część urzędniczą tworzy Park Miejski z dawną rezydencją Karola Dittricha (obecnie Muzeum Mazowsza Zachodniego), wille dyrektorskie, Kantor - mieszczący dawne biura, Pałac Tyrolski oraz Resursa. Osada fabryczna w swojej części robotniczej dzieli się na wyraźne, prostokątne kwartały, z jednolitą, piętrową zabudową mieszkaniową z czerwonej cegły.

 

Na placu przed dworcem kolejowym w Żyrardowie rozpoczyna się Miejski Szlak Turystyczny Spacer po XIX - wiecznej Osadzie Fabrycznej, oznakowany dwujęzycznymi tablicami (umieszczonymi na elewacjach obiektów oraz w formie tablic wolnostojących) opisującymi historię miasta oraz prezentującymi jego dziedzictwo. Trasa szlaku przechodzi przez wszystkie najważniejsze punkty miasta, przez osadę dla robotników, Plac Jana Pawła II, zabudowania fabryczne oraz dzielnicę urzędniczą.


Poniżej, zgodnie z przebiegiem szlaku opisane są poszczególne obiekty i miejsca stanowiące ważne elementy dziedzictwa miasta, ze wskazaniem na zabytki technik:

 

Dworzec Kolejowy z roku 1920, zbudowany wg projektu Romualda Millera w stylu dworku polskiego. Główna bryła jest dwupoziomowa, kryta dachem polskim i zwieńczona analogiczną do dworca w Grodzisku Mazowieckim schodkową wieżyczką. Całość kryta blachą. Centralnie umieszczony duży, trójkondygnacjowy ryzalit z wejściem głównym poprzedzonym kolumnowym gankiem. Wewnątrz trójnawowa hala dworca rozczłonkowana kolumnami jońskimi, oraz dwa pomieszczenia z kasami i lokalami użytkowymi. W pomieszczeniach i hali zachowały się przedwojenne piece kaflowe i sztukaterie. Po bokach głównego gmachu umieszczono podcieniowe galerie, ułatwiające komunikację. Jeszcze w latach 30-tych zbudowano daszek oraz przejście podziemne łączące dworzec z peronami. Dworzec został gruntownie odremontowany w latach 2006-2007 i obecnie stanowi wizytówkę miasta. Obok budynku znajduje się tablica rozpoczynająca ścieżkę turystyczną. Dworzec również wyposażony jest w tablicę opisującą historię i architekturę budynku. Przed dworcem znajduje się uporządkowany plac miejski oraz parking. Budynek jest w idealnym stanie technicznym. Niedaleko dworca wznosi się opuszczona wieża ciśnień.

 

Domy robotnicze zbudowane z czerwonej, radziejowickiej cegły. Najstarsze pochodzą z 1867 r. Pośrodku kwartałów znajdują się drewniane, piętrowe komórki z galeryjkami. W każdym domu mieszkało po kilka rodzin. Między budynkami wygospodarowane są ogródki. Często w budynkach znajdowały się również warsztaty tkackie. W dużej mierze obecni mieszkańcy są potomkami robotników żyrardowskiej fabryki. Wielu dobrze pamięta pracę w zakładach.

 

Neogotycki kościół pw. św. Karola Boromeusza z 1891 r. Pierwszy kościół parafii rzymsko - katolickiej wybudowany dzięki funduszom Karola Dittricha jr.

 

Szpital fabryczny zbudowany w latach 1892-94, z czerwonej cegły. Wówczas był to obiekt bardzo nowoczesny, posiadał ogrzewanie  i oświetlenie. Jest dowodem dbałości dyrekcji o pracowników fabryki.

 

Gabinet pisarza Pawła Hulki-Laskowskiego (1888-1946 r.), znajdujący się w jednym z domów osiedla robotniczego. Wchodzi w skład Muzeum Mazowsza Zachodniego.

 

Szkoły fabryczne: Kantoratschule, Nowa Szkoła i Stara Szkoła. Wszystkie architektonicznie wpisują się w okoliczną zabudowę. Powstały w końcu XIX w. dla dzieci robotników.

 

Neogotycki Kościół parafialny pw. Matki Bożej Pocieszenia wybudowany w latach 1900 - 1903 wg. projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Jeden z największych kościołów Mazowsza.  Jego wnętrza zdobią secesyjne witraże przedstawiające kwiaty polskie, zaprojektowane przez pracownię J. Mehoffera.

 

Plac targowy (obecnie Jana Pawła II) - centralne miejsce Żyrardowa, między kościołem farnym a zabudowaniami fabryki.

 

Ochronka i Babiniec - budynki zlokalizowane przy gł. placu. Ochronka wybudowana została w 1875 r., dla dzieci pracowników fabryki i do dzisiaj pełni rolę przedszkola. Babiniec wzniesiono dla wychowawczyń pracujących w Ochronce.

 

Dom Ludowy im. Karola Dittricha, tzw. Ludowiec - otwarty w 1913 r. dla robotników fabryki. Obecnie siedziba Centrum Kultury oraz Kino Len.

 

Magistrat - narożny gmach w stylu neogotyckim, wybudowany w 1910 r. Obecnie, zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem siedziba Urzędu Miasta.

 

Ulica Wiskicka - główna arteria i oś miasta, dawny trakt z Sochaczewa do Mszczonowa.

 

Resursa ? placówka kulturalna urządzona na wzór klubów angielskich. Wybudowana w latach 70. XIX w. Obiekt dzięki rewitalizacji odzyskał pierwotne przeznaczenie.

 

Pałacyk Tyrolski z lat 1867-71 - obiekt rezydencjonalny wybudowany przez Karola Dittricha dla córki Anny i jej męża Ludwika Marcellina.

 

Budynek dawnej administracji z r. 1908, przeznaczony na biura administracyjne fabryki.

 

Kantor - zbudowany w 1885 r. na planie litery H. Dawniej siedziba dyrekcji i biura Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Żyrardowskich.

 

Wille dyrektorskie z lat 80-tych XIX w. - zespół siedmiu reprezentacyjnych, dwupiętrowych budynków mieszkalnych wzniesionych w stylu renesansu francuskiego. Dawniej przeznaczone dla kadry dyrektorskiej, obecnie znajdują się w nich mieszkania komunalne.

 

Willa Haupta - głównego dyrektora fabryki, z 1890 r.  w stylu szwajcarskim.

 

Straż Ogniowa z wozownią - Fabryczna Ochotnicza Straż Ogniowa w Żyrardowie założona została w 1884 r. przez Karola Dittricha jr. Budynki z czerwonej cegły, z szachulcowymi piętrami, dobrze zachowane. Obecnie warsztaty samochodowe.

 

Zespół zabytkowych budynków dawnego Bielnika - pierwsze  budynki nad rzeką Pisią Gągoliną powstały jeszcze w pierwszej połowie XIX w. Ich funkcją było suszenie przędzy i bielenie tkanin (stąd nazwa). Ostateczny kształt zabudowaniom Bielnika nadały przebudowy na przełomie XIX i XX w. Najciekawsze są budynki działu sprzedaży (1886 r.), dawnego magazynu tkanin z ok. 1890 r., budynek bielnika przędzy z 1910 r., farbiarnia z 1900 r. oraz przystrzygarka z r. 1912. Bielnik jest połączony kilkusetmetrowym odcinkiem torów kolejowych z Centralą Zakładów.

 

Willa Reprezentacyjna Karola Dittricha jr. - zbudowana w latach 1885-1890 dla właściciela fabryki. Willa spełniała funkcję reprezentacyjną, w niej zapadały najważniejsze decyzje dotyczące fabryki. Od 1961 r. siedziba muzeum - obecnie Muzeum Mazowsza Zachodniego. Jednym z najważniejszych eksponatów Muzeum jest Panorama Żyrardowa z 1899 r., zamówiona na wystawę światową w Paryżu w 1900 r. Jest to prawdziwe dzieło sztuki, dzięki któremu zwiedzający mają możliwość zapoznania się z urbanistyką miasta. Oprócz tego Muzeum dysponuje kolekcją dawnych zdjęć miasta, fabryki, mieszkańców, oraz pięknymi wyrobami lnianymi żyrardowskich zakładów. Willa położona jest w zabytkowym, ogrodzonym parku krajobrazowym projektu Karola Sparmana, zrewaloryzowanym w latach 2004-2007. Jego atrakcją jest cenny zabytek hydrotechniki: jaz Luca na rzece Pisi Gągolinie, dzięki któremu istnieje znacznych rozmiarów zbiornik wodny na wysokości Centrali fabryki (wykorzystywany niegdyś w cyklu produkcyjnym).

 

Kościół ewangelicki pw. Wniebowstąpienia Pańskiego - z 1898 r. proj. Lessnera w stylu neogotyckim.

 

Pralnia i łaźnia - budynek z lat 80- tych XIX stulecia, wzniesiony dla pracowników fabryki. Znajdowały się w nim pralnia, kąpielisko i sauna. Obiekt funkcjonował do lat 80- tych XX w.

 

Pończoszarnia - zbudowana w 1870 r. ,  później rozbudowana. Działała jako wyodrębniona jednostka fabryki, w pewnym momencie zatrudniając 1600 pracowników.

 

Stara Przędzalnia - pięciopiętrowy gmach z 1833 r. wzniesiony wg projektu Jana Jakuba Gaya, warszawskiego architekta, wielokrotnie przebudowywany, połączony mostkiem z Nową Przędzalnią. W latach 2005-2009 zrewaloryzowany z nadaniem nowych funkcji ? usługowo- mieszkaniowych (tzw. lofty).

 

Nowa Przędzalnia - wzniesiona w latach 1910-14 jako najnowocześniejszy budynek żyrardowskiej fabryki. Obecnie rewaloryzowany. Nowa Przędzalnia pomieści mieszkania - lofty. Był to jeden z pierwszych w Polsce budynków żelbetowych. Na jego dachu znajdował się olbrzymi zbiornik wodny wykorzystywany w produkcji płótna lnianego.

 

Budynek fabryczny - wzniesiony w 1860 r. jako przędzalnia, zbudowany z czerwonej cegły. Pierwszy zrewitalizowany obiekt na terenie żyrardowskiej fabryki. Pełni funkcje mieszkalno- usługowe. Przed budynkiem stoi współczesny pomnik szpularki.

Przejdź do wydarzeń

Copyright © RESURSA Urząd Miasta Żyrardowa 2011